દુનિયાને આપણે કેવી રીતે જોઈએ છીએ

દુનિયાને આપણે કેવી રીતે જોઈએ અને સમજીએ છીએ, એ વિશે મારા મનના થોડા વિચાર.

1. દુનિયા વિશે આપણે જે માનીએ છીએ, તે ફક્ત એક સ્ટેટિસ્ટિક (નમૂના પરથી કાઢેલો અંદાજ) છે, પૅરામીટર (સાચું મૂલ્ય) નહીં

દુનિયા ખરેખર જે રીતે ચાલે છે, તે છે પૅરામીટર — એને પૂરેપૂરું જાણવું બહુ અઘરું છે, લગભગ અશક્ય. દુનિયા કેવી રીતે ચાલે છે એની આપણી સમજ તો ફક્ત એક સ્ટેટિસ્ટિક છે — દુનિયાનો જેટલો નાનકડો ભાગ આપણે જોયો છે, એના પરથી બાંધેલો અંદાજ. આપણામાંના મોટા ભાગના લોકો પોતાની માન્યતાઓ સાંભળેલા કિસ્સાઓ, પોતાના અનુભવો અને આસપાસના ગણ્યાગાંઠ્યા લોકો પરથી બાંધી લે છે. દુનિયા કેટલી વિશાળ છે, એની સામે આપણી સૅમ્પલ સાઇઝ સાવ નાની છે.

એટલે પોતાના જીવનમાંથી કાઢેલાં તારણો આખી દુનિયાને લાગુ પાડતાં પહેલાં, આપણે થોડા સાવચેત રહેવું જોઈએ. બની શકે કે દુનિયા આપણે અત્યારે કલ્પી શકીએ, એના કરતાં ઘણી વધારે રીતે ચાલતી હોય. આપણે જે અનુભવ્યું છે, તે જે શક્ય છે એનો ફક્ત એક નાનો ટુકડો છે.

2. દુનિયાને આપણે જે નજરે જોઈએ છીએ, એ જ નક્કી કરે છે કે આપણને કેવું લાગે

હકીકત પોતે તો તટસ્થ છે, પણ આપણે એને કઈ નજરે જોઈએ છીએ, એનાથી આપણી લાગણીઓ ઘડાય છે. એક જ પરિસ્થિતિમાંથી બે જણ પસાર થાય, છતાં બંનેને તદ્દન જુદું લાગે; કારણ કે બંને એને જુદી રીતે સમજે છે.

આપણે વાતને કેવી રીતે સમજીએ છીએ, એની અસર આપણી લાગણીઓ પર પડે છે; અને એ લાગણીઓની અસર પછી આપણાં પગલાં પર પડે છે. આમ એક સાંકળ બને છે:

આપણી સમજ → આપણી લાગણીઓ → આપણાં પગલાં → આપણા આવનારા અનુભવો.

આપણી સાથે શું થાય, એ હંમેશાં આપણા હાથમાં ન પણ હોય; પણ એને કઈ નજરે જોવું, એમાં આપણું થોડું તો ચાલે છે. એટલે, નજર સમજીને પસંદ કરો.

3. દુનિયા પહેલાં કરતાં વધારે સારી જગ્યા છે, ખાસ કરીને કારકિર્દીની બાબતમાં

મને લાગે છે કે આજની દુનિયા દાયકાઓ કે સદીઓ પહેલાં કરતાં ઘણી વધારે તકો આપે છે. કારકિર્દીની દૃષ્ટિએ તો આ ખાસ સાચું છે.

ભારતમાં પણ, મને લાગે છે કે 20, 30 કે 50 વર્ષ પહેલાં કરતાં આજે આવડતની વધારે કદર થાય છે, અને આવડતના આધારે આગળ વધવાની વ્યવસ્થા (મેરિટોક્રસી) ને વધારે માન મળે છે. તકો બધાને એકસરખી મળતી નથી, અને મેરિટોક્રસી હજી સંપૂર્ણ થવાથી ઘણી દૂર છે. તેમ છતાં, આજે જે શક્યતાઓ ખુલ્લી છે, તેને ઓળખવા જેવી છે.

આપણી આસપાસના વાતાવરણમાં જે મર્યાદાઓ નડે છે, કે અગાઉની પેઢીઓએ જે અનુભવ્યું, એના પરથી આખી દુનિયાનું માપ ન કાઢવું જોઈએ.

આભાર.